خشکسالی، زلزله خاموش «رستم»

هادی نیکنام*

بحران آب، علیرغم فراگیر بودن آن، شاید در هیچ جای دنیا به اندازه خاورمیانه ابعاد سیاسی-امنیتی به خود نگرفته است، و در ایران و استان هایی همچون فارس که اقتصادش متکی به کشاورزی است این بحران می تواند به عنوان یکی از مهمترین عوامل تاثیرگذار بر چرخه زندگی مردمانش باشد. لذا شایسته است دولتمردان، اندیشمندان و مردم توجه کافی و وافی به این مهم داشته باشند.

خشکسالی یکی از بلایای طبیعی زندگی انسان است. این پدیده تمامی کره خاکی را هدف قرار می دهد، کشور ایران با آب وهوای خشک ونیمه خشک و نیز داشتن سطح بارندگی کمتراز متوسط دنیا در سال های اخیر خسارت زیاد و گاهاً جبران ناپذیری متحمل شده است. خشکسالی یک پدیده طبیعی و تکرارشونده اقلیمی است. هرچند که ویژگی های آن از نقطه ای به نقطه دیگر متغیر و متمایز است. بنابراین تعریف مشخص و واحدی که مورد قبول همگان باشد بسیار مشکل می باشد. لذا هواشناسان عموما خشکسالی را به عنوان دوره ای در نظر می گیرند که در طول آن بارش به طور قابل ملاحظه ای کمتراز میزانی باشد که به طور متعارف ریزش می کند، که البته این تابع موقعیت مکانی و فصلی نیز می باشد. بنابراین خشکسالی را می توان به عنوان یک "پدیده موجود" نگاه کرد.

خشکسالی در استان فارس و شهرستان رستم

سرانه آب تجدیدپذیر در کشور در سال 1335 به ازای هر نفر 6 هزار و 860 مترمکعب بوده و در سال 1390 این رقم به هزار و 710 مترمکعب کاهش یافت که بیانگر کاهش 75 درصدی آب تجدیدپذیر در کشور است و براساس شاخص سازمان ملل سرانه کمتر از هزار و 700 مترمکعب آب تجدیدپذیر نشان‌دهنده بحران آبی است.

استان فارس با داشتن 3/8 میلیارد مترمکعب منابع آب تجدید شونده و با سرانه حدود1500 مترمکعب آب تجدید شونده که 21 درصد کمتراز سرانه آب کشور می باشد وضعیت به مراتب بحرانی تر را پیش رو دارد. شهرستان رستم با داشتن 193 میلیون مترمکعب منابع آب تجدیدپذیر زیرزمینی و با سرانه حدود 3500 مترمکعب آب تجدید شونده براساس شاخصهای علمی همچون فالکن مارک که بر اساس این شاخص سرانه آب 1700 مترمکعب در سال به عنوان شاخص تنش و میزان 1000 مترمکعب آب سرانه در سال به عنوان شاخص کمبود معرفی می شود. بنابراین شهرستان رستم با سرانه منابع آب سالانه تجدیدپذیر ذکرشده در تنش آبی به سر می برد. قابل ذکراست که سرانه منابع آب تجدیدپذیر در دنیا 6079 مترمکعب، در منطقه خاورمیانه با سرانه 1559 مترمکعب و ایران نیز با سرانه 1718 مترمکعب در سال 2011 در آستانه ورود به شرایط تنش آبی بوده است.

شاخص سازمان ملل که توسط کمیسیون توسعه پایدار سازمان محاسبه می شود، میزان درصد برداشت از منابع آب تجدیدپذیر هر کشور را به عنوان شاخص اندازه گیری بحران آب معرفی کرده است. بر اساس این شاخص هرگاه میزان برداشت آب یک کشور بیشتر از 40 درصد کل منابع تجدیدپذیر آن باشد این کشور با بحران شدید آب مواجه بوده. براساس این شاخص، خاورمیانه با ضریب 55 درصد و ایران با ضریب 3/72 درصد با بحران شدید آب مواجه هستند. شهرستان رستم بر اساس شاخص سازمان ملل با ضریب  52 درصد با بحران آب مواجه می باشد. در سالهای اخیر، افزایش بهره برداری از آبهای زیرزمینی، خسارت های غیرقابل جبرانی بر منابع آب زیرزمینی کشور وارد آورده است. برداشتن بی رویه ازمنابع آب زیرزمینی باعث افزایش سفره های آب شور و شورشدن منابع آب شیرین و بهره برداری نادرست از منابع آب کشور به ویژه در بخش کشاورزی سبب شده که درچند دهه گذشته سطح آب سفره های زیرزمینی کشور حدود 18 متر کاهش یابد. در شهرستان رستم از مجموع چاه های مجاز و غیرمجاز که شامل 1318 حلقه می باشد (تعداد چاههای بدون پروانه 167 حلقه) میزان استخراج آب در سال برابر با 58/100 میلیون متر مکعب گزارش شده است که براساس شاخصهای علمی ذکرشده روند خشکسالی هیدرولوژیکی را شدت بخشیده، و به مصداق تاراج رفتن منابع آبهای زیرزمینی و بی توجهی به حقوق نسلهای آینده می باشد. بر اساس گزارش قائم مقام وزیر نیرو در همایش مدیران ارشد شرکت های آب وفاضلاب کشور در ایران بیش از80 درصد منابع آن مورد مصرف قرارگرفته به عبارتی کشور دچار ورشکستگی منابع آب شده است. که این موضوع در شهرستان  با روند پیش رو نیز مصداق پیدا می کند. فشار بیش از حد برداشت منابع آب های زیرزمینی و افت سطح آب های زیرزمینی موجب شده است تا نزدیک به 300 دشت از 609 دشت کشور در وضعیت بحرانی قرار گیرد. برداشت آب در 90 درصد دشتهای فارس با مشکل مواجه گردیده، که حتی در برخی از این دشتها برداشت ممنوع اعلام شده است. عیسی کلانتری دبیر کل خانه کشاورز در مصاحبه ای با اصحاب رسانه عنوان می کند: "از زمان هخامنشیان تا حدود 35 سال پیش برداشت اضافه از منابع آبی کشور نداشتیم اما در این 35 سال فقط 120 میلیارد مترمکعب آبهای شیرین فسیلی صدها هزارساله که حدود 75 درصد آبهای شیرین زیرزمینی بود را مصرف کردیم، که حدود 75 میلیارد مترمکعب آن در 8 سال گذشته بوده است، یعنی منابع را تاراج کردیم. در سال گذشته برای 44 میلیون نفر غذا وارد کشور شده است و معنی آن این است که فقط برای 33 میلیون نفر در داخل  کشور غذا تولید شده است، بیش از این توانایی نداریم و اگر فشار بیش از حد وارد شود مرگ سرزمین ایران سریع تر اتفاق خواهد افتاد."

میزان بارندگی و افت آن در مقایسه با روند بلندمدت آن حاکی از تداوم خشکسالی و بالطبع کویری شدن، تخلیه روستاها، دگردیسی زیستگاههای طبیعی و آینده ای نگران کننده برای نسل های آینده می باشد. کشور ایران به دلیل قرارگرفتن در کمربند خشک ونیمه خشک جهان در زمره کشورهای با محدودیت منابع آب قلمداد می شود. بررسی وضعیت بارندگی در کشور در پنج دهه گذشته نشان از نزولی بودن میزان بارندگی و بالطبع کاهش حجم آب موجود در مخازن سدها است. در جهان در سال به طور متوسط نزدیک به 850 میلی متر باران می بارد که این رقم در ایران به کمتر از250 میلی متر رسیده است و هشدار رییس سازمان حفاظت محیط زیست در دی ماه 1393 مبنی بر اینکه خشکسالی و کاهش بارندگی تا سال 2050 در ایران 11 برابر شرایط کنونی می شود. از طرفی بخش تحقیقات اقلیمی ناسا بر اساس نتایج یک تحقیق چندساله برای مدلسازی دوره های اقلیمی پیش بینی کرده است که در سه تا چهار دهه پیش رو، کره زمین با یک نوع تغییر نظام بارش مواجه شده است. از بارش در مناطق خشک کاسته شده و به بارش در مناطق مرطوب افزوده شده. ایران کشوری است که در این گزارش دوبار به نام آن به عنوان یکی ازکشورهایی که در پیشانی این قهقرای مرگبار اقلیمی قرار دارد.

وضعیت بارش در شهرستان رستم طی سالهای 78-77 لغایت 94-93

اطلاعات ایستگاه باران سنجی مصیری از سال زراعی 78-77 نشان دهنده فراز و نشیب های اعداد ثبت شده از ارقام 841 میلیمتر تا 351 میلیمتر را نشان می دهد که سال زراعی 87-86 بدترین سال بارندگی و منبعد به غیر از سال زراعی 91-90 بقیه سالها پایین تر از میانگین درازمدت می باشد. البته نمودار پراکنش بارندگی نیز طی سالهای اخیر روند مطلوبی را به نمایش نمی گذارد. در سال زراعی جاری از 351 میلیمتر باران ثبت شده دوسوم آن در دومرحله و مابقی بصورت پراکنده و گاهاً فاقد ارزش بارندگی محسوب می شود.

وضعیت آب جاری در شهرستان

رودخانه فهلیان یکی از مهمترین و پرآب ترین حوضه ی زهره و جراحی بوده که سرشاخه این رودخانه شش پیر نام دارد که در انتهای مرز جغرافیایی سپیدان، رودخانه رودشیر به آن اضافه می گردد که پس از ادغام این دو رودخانه در تنگ رودیان دشمن زیاری وارد منطقه دشمن زیاری ممسنی می گردند.

در منطقه دشمن زیاری رودخانه های توکل آباد و سررود به آن اضافه می شود. این رودخانه ها پس از ادغام با یکدیگر و پس از عبور از کنار کوه قلعه سفید وارد دشت فهلیان می شود که رودهای شیرین و چم زیتون به این حوضه ی آبریز اضافه می شوند و در ادامه مسیر شاخه های اصلی مهمی چون زهره و جراحی به او متصل و وارد آب های خلیج فارس و دریای عمان می شوند.

رودخانه فهلیان یکی از مهمترین حوضه های آبریز در منطقه جنوب می باشد و متاسفانه این رودخانه در طول چندسال اخیر با افت دبی آب مواجه شده است که عوامل اساسی آن را می توان به موارد ذیل اشاره کرد:

• استفاده بی رویه و احداث چاه های غیرمجاز در محدوده این رودخانه
• وجود سنگ های آهکی لایه زمین شناسی در بستر و مجاورت این رودخانه
• گسل اردکان- فهلیان در بستر رودخانه

آنچه اهمیت این رودخانه را دوچندان کرده است داشتن پتانسیل بسیارعظیم در جهت شکوفایی بخش کشاورزی شهرستان که تنها ممر درآمد مردم از این بخش می باشد. متاسفانه تمامی رودخانه های استان با افت 85 درصدی دبی آب مواجه هستند و عملا رودخانه ها آبی برای سیراب کردن مزارع در اختیار ندارند، نمودار زیر وضعیت دبی رودخانه فهلیان را در چندساله اخیر به نمایش می گذارد، که هرساله به سوی کم آبی گام برمیدارد. البته وجود سنگ شکن و برداشت غیرعلمی از منابع رودخانه و فرورفتن همین اندک آب هم در بستر رودخانه به کم آبی رودخانه کمک کرده است و کام کشاورزان را تلخ نموده است و علیرغم اعتراضات متعدد گوش شنوایی نیست.

درکشورماعوامل گوناگونی به تسریع وتوسعه پدیده خشکسالی کمک کرده اند. علاوه بر شرایط اقلیمی، بالابودن میزان مصرف هر نفر از آب، استفاده بیش از حد آب در بخش کشاورزی، برداشت بی رویه و غیرمجاز از منابع آب زیرزمینی که منجر به از دست دادن غیرقابل برگشت سفره های آب زیرزمینی می شود، تغییرات وسیع در کاربری اراضی، تخریب خاک، تخریب اراضی ناشی از چرای مفرط، روشهای نامناسب کشاورزی و آبیاری مسیر را برای تکمیل چرخه خشکسالی مهیا نموده است.

عدم مدیریت کارآمد و علمی در برخورد با پدیده خشکسالی و تعریف واحدی از خشکسالی در کشور و عدم برآورد میزان دقیق خسارت های وارده پیداوپنهان بر اقتصاد و زندگی روزمره مردم، تاکنون نتوانسته ایم برخوردی شایسته با خشکسالی این غول مهار نشدنی داشته باشیم. در بخش کشاورزی شهرستان رستم با اراضی آبی ده هزار هکتاری فقط 470 هکتار به سیستم آبیاری نوین مجهز شده است و مابقی همچون صدسال گذشته آبیاری می شوند. الگوی مناسب کشت در دستور کار نیست به عبارتی مسئولین و مردم دچار سردرگمی و مشکلات اقتصادی جامعه نیز زمینه را برای روند پرشتاب خشکسالی مهیا نموده است. آیا این کاروان ره به جایی خواهدبرد، شاید دشتهای سرسبز رستم نیز سرنوشت سایر دشتهای خشک فارس را انتظار میکشد.

اثرات اقتصادی و اجتماعی خشکسالی به طورمستقیم و غیرمستقیم بر جامعه تاثیرگذاری دارد. کاهش سطح زیرکشت و تولید محصولات کشاورزی، کاهش حاصلخیزی مراتع و جنگل ها، افزایش آتش سوزی ها، کاهش سطح آب، کاهش تولیدات در صنایع تبدیلی، افزایش قیمت ها، رشد بیکاری، افزایش جرایم، کاهش درآمد کشاورزان، دامداران، عشایر و... از پیامدهای وقوع خشکسالی است. پدیده خشکسالی بر وضعیت اجتماعی نیز اثرات نامطلوب و گاهاً جبران ناپذیری را وارد می آورد، از جمله بدترین این آثار مهاجرت، گسترش ناامنی های اجتماعی، بزهکاری و اختلاف محلی و... می توان اشاره کرد. در شهرستان رستم از حدود 220 روستای تعریف شده توسط مرکز آمار ایران بعد از دهه 70 به بعد تعدادی از روستاهای شهرستان خالی از سکنه یا کم سکنه شده اند و روند مهاجرت از روستاها به شهر همچنان قابل مشاهده است. از طرفی خشکسالیهای اخیر درآمد کشاورزان و دامداران را حداقل به نصف کاهش داده است (خشکی دشت رستم یک در فصل تابستان موید همین مطلب است). مردمی که ارتزاق اکثریت آنان از بخش کشاورزی رقم زده می شود. آمار تحت پوشش حدود 15200 نفری شهرستان توسط کمیته امداد نشان از ضعف بنیه اقتصادی شهرستان دارد.

بنابراین با خشکسالی چه کنیم، آیا دست بسته تسلیم شرایط موجود و پیش رو باشیم یا با مدیریتی علمی فضا و زمان را به نحوی رقم بزنیم تا افسار این غول بی شاخ و دم را در دست گیریم و فضا را به نحوی تلطیف نماییم تا بخش کشاورزی و سایر بخشها کمترین آسیب را از این رهگذر متحمل شوند.

بخش کشاورزی شهرستان با این واقعیت روبرو است که سیستم آبیاری موجود مربوط به سالهایی است که نسل اندر نسل به یادگار مانده است و تفاوتی قابل اعتنا با گذشته های دور نداشته است، بنابراین راهی جز مدیریت منابع با استفاده از دانش روز در جهت ارتقا بهره وری نداریم، متاسفانه راندمان آبیاری در کشور طبق گزارشات FAO در سال 2000، 32 درصد بوده که در سال 83 بر اساس گزارشات معاونت امورزیربنایی وزارت جهاد کشاورزی به حدود 40 درصد رسیده است.

کارایی مصرف آب در بخش کشاورزی به مقدار ماده خشکی که توسط گیاه به ازاء هر مترمکعب آب حاصل می گردد، تعریف شده است. بر اساس بررسیهای علمی  کارآیی مصرف آب  در بعضی از دشتهای کشور از 135 تا 1838 گرم متغیر بوده که کمترین آن مربوط به ماش بوده و محصولاتی مانند گندم و جو، ذرت دانه ای، ذرت علوفه ای کارآیی مصرف آب بیشتری داشته اند. که این مهم در شهرستان با توجه به مدیریت منابع آب در مزارع در وضعیت مناسبی قرار ندارد.

بنابراین مهمترین سازوکارها برای جلوگیری از هدررفت منابع آب اصلاح روشهای آبیاری، ارزیابی ویژگی های مناطق به منظور اصلاح گونه های کشاورزی و روی آوردن به کشت گونه های  بومی و سازگار با ویژگی های محیطی، توسعه و ترویج و آموزش صحیح از آب، اصلاح الگوی کشت محصولات زراعی، اصلاح ژنتیکی گیاهان با استفاده از تکنیکهای جدید، روشهای اعمال آبیاری با رویکرد کیفیت آب وخاک، احداث سدهاي ذخيره اي و در بالادست آن اجراي برنامه آبخيزداري، تغذيه مصنوعي سفره هاي آب زيرزميني با استفاده از سيلاب ها و ديگر آب هاي سطحي مازاد بر مصرف، (كشاورزي، شرب و صنعت و غيره)، شناسایی مكانهای احداث سدهای زیرزمینی در مسیر رودخانه ها، توسعه بیمه محصولات كشاورزی، تشكیل جلسات مشورتی با كارشنـاسان و بهره برداران، اجرای عملیات آبخیزداری در حوضه های آبخیز فاقد سد و... را می توان نام برد.

البته مصارف خانگی در این مقال به آن پرداخته نشده، اما همگان می دانند که مصرف سرانه آب در این حوزه نیز دچار مشکلات فراوانی است که نیاز به بررسی کارشناسی دقیق  دارد که در آینده به آن خواهیم پرداخت.

سعدی و خشکسالی:

چنان قحط شد سالی اندر دمشق

که یاران فراموش کردند عشق

چنان آسمان بر زمین شد بخیل

که لب تر نکردند زرع و نخیل

بخوشید سرچشمه های قدیم

نماند آب، جز آب چشم یتیم

نبودی بجز آه بیوه زنی

ابر شدی دودی از روزنی

چو درویش بی برگ دیدم درخت

قوی بازوان سست و درمانده سخت

نه در کوه سبزی نه در باغ شخ

ملخ بوستان خورده مردم ملخ

 

*مسئول طرح و برنامه جهاد کشاورزی شهرستان رستم

منابع و مآخذ:

-آمارنامه کشاورزی دفتر آماروفناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی

-آمارنامه اداره هواشناس ممسنی و رستم

-آمارنامه اداره منابع آب شهرستانهای ممسنی و رستم

-ماهنامه نورباران، شماره 37، ص 4 (فهلیان پتانسیل توسعه ی ممسنی و رستم؛ نوشته سیدمحمود محمودی)